قلم

قلم

شهادت یا رحلت؟ / بررسی امکان مرگ طبیعی برای اهل بیت و پیامبر(علیهم السلام)

شاید برای خیلی از ما ها این سؤال پیش آمده باشد که آیا پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و یا ائمة(علیهم السلام) به وسیله مرگ طبیعی از دنیا رفته اند و یا شهادت و یا اینکه اصلاً مرگ طبیعی برای ایشان ممکن است یا خیر؟؟ در این پست قصد دارم در این موضوع صحبت نمایم. ابتدا به بررسی لغات مرتبط و سپس به قرائن و شواهد می پردازیم. با ما همراه باشید...
Investigating the possibility of natural death for the Ahl al-Bayt and the Prophet

بررسی معنای موت، رحلت، قتل و شهادت و تفاوت آنها:

در ابتدا باید تفاوت بین الفاظ موت، رحلت، قتل و شهادت را بررسی و تحلیل نمایید.

موت به معنای خارج شدن روح از بدن در حالی که نقصی در جسم و بدن پیش نیاید که به اصطلاح مرگ طبیعی گفته می شود، و یا به معنای خارج شدن روح به معنای مطلق است. [۱] رحلت نیز به همین معنا بوده و بیشتر به معنای مرگ طبیعی استفاده می شود.

قتل به معنای ازاله و خارج شدن روح از بدن است به صورتی که نقصی در جسم و بدن پیش آید و به وسیله شخصی که به آن قاتل گفته می شود. یعنی در صورتی که فردی فردی را بکشد به این مرگ قتل گفته می شود. [۲][۳]

حال این قتل گاهی در راه خدا بوده و شرایط مخصوص را دارد، که به آن شهادت گفته می شود و گاهی در راه خداوند متعال نبوده و مثلا به دلیل خصومت های شخصی بوده است که در این حال شهید به حساب نمی آید.

بررسی امکان مرگ طبیعی و یا شهادت برای اهل بیت:

آنچ که در اینجا از آن سؤال می شود این است که آیا اصلاً مرگ طبیعی برای معصومین ممکن است و یا اینکه ممکن نبوده و تمامی آنها را به شهادت رسانده اند. بسیاری از علمای شیعه بر این معتقدند که مرگ طبیعی برای ائمه و پیامبر(علیهم السلام) ممکن نبوده و همه به شهادت رسیده اند.

در اینجا به بیان روایاتی که بدین مضمون دلالت دارند می پردازیم:

محمد ابن حسن صفار که یکی از شاگردان امام حسن عسگری(علیه السلام) می باشد در کتاب بصائر الدرجات و علامه مجلسی نیز از ایشان نقل می کند که امام صادق(علیه السلام) فرمودند:

مَا مِنْ نَبِیٍّ وَ لَا وَصِیٍّ إِلَّا شَهِیدٌ. [۴] [۵] (هیچ نبی و یا وصی نیست مگر این که شهید می شود.)

مرحوم طبرسی در کتاب تاج الموالید از امام رضا و امام صادق(علیهما السلام) روایت می کند:

و اللّه ما منّا إلّا شهید مقتول.‏[۶] (به خدا سوگند هیچ یک از ما نیست مگر این که مقتول و شهید است.)

علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار از امام حسن(علیه السلام) نقل می کند که فرمود:

مَا مِنَّا إِلَّا مَسْمُومٌ أَوْ مَقْتُولٌ.[۷] (هیچ یک از ما نیست مگر این که یا مسموم یا کشته می شود.)

شیخ صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه و امالی از امام رضا(علیه السلام) نقل می کند که فرمود:

وَ اللَّهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِید.[۸] (به خدا سوگند هیچ یک از ما نیست مگر این که مقتول و شهید است(به شهادت می رسد).)

شیخ طبرسی در کتاب إعلام الورى بأعلام الهدى‏ در باب زندگانی امام حسن عسکری(علیه السلام)، و ابن شهر آشوب نیز در کتاب مناقب آل ابی طالب علیهم السلام، و علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار از امام صادق(علیه السلام) نقل می کنند که فرمود:

و اللّه ما منّا إلّا مقتول شهید.[۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲]  (به خدا سوگند هیچ یک از ما نیست مگر این که مقتول و شهید است(به شهادت می رسد).)

اما ظاهراً خود مرحوم طبرسی با این قول موافق نیست چرا که در ابتدا می گوید: و استدلّوا فی ذلک‏(شهادت تمامی ائمه)، و در انتها نیز می فرماید: و اللّه أعلم بحقیقه ذلک.

در این روایات إلا که ادات استثنا می باشد، بعد از ما و لا که از ادات نفی هستند قرار گرفته است که دلالت بر حصر می کند.

و آنچه که از این روایات بدست می آید این است که تمامی اهل بیت(علیهم السلام) به مرگ طبیعی از بین نمی روند و حتما با شهادت از این جهان کوچ می کنند.

بنابراین دیگر نیاز نیست تا بررسی کنیم که آیا پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) با مرگ طبیعی از دنیا رفته اند یا با شهادت. اما با این حال شواهد شهادت حضرت را ذکر می کنیم تا برای کسانی قائل به امکان مرگ طبیعی اهل بیت(علیهم السلام) هستند نیز حجت تمام شود.

نظر علمای شیعه در شهادت پیامبر:

همان طور که بیان شد، اکثر شیعیان بر این باوراند که اهل بیت و نیز پیامبر اسلام(علیهم السلام) با مرگ طبیعی از دنیا نرفته اند که دو مورد از آنها را نامبر می نمایم:

این را هم بخوانید:  امیرالمؤمنین(علیه السلام) فروشنده میثم تمار می شود

شیخ طوسی در کتاب تهذیب الأحکام و علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار نقل از التهذیب می فرماید:

وَ قُبِضَ بِالْمَدِینَهِ مَسْمُوماً یَوْمَ الْإِثْنَیْنِ لِلَیْلَتَیْنِ بَقِیَتَا مِنْ صَفَرٍ.[۱۳] [۱۴] (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز دوشنبه ۲۸ صفر در مدینه در حالی که مسموم شده بود از دنیا رفت(و به شهادت رسید).)

شیخ مفید در کتاب المقنعه می فرماید:

و قبض بالمدینه مسموما یوم الإثنین للیلتین بقیتا من صفر.[۱۵] (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز دوشنبه ۲۸ صفر در مدینه در حالی که مسموم شده بود از دنیا رفت(و به شهادت رسید).)

دلایل شهادت پیامبر:

شواهد زیادی برای مسمومیت حضرت و به شهادت رسیدن ایشان موجود است که بنده به آنچه در دسترس داشتم اشاره می کنم:

در تفسیر عیاشی و دیگر کتب از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:

تَدْرُونَ مَاتَ النَّبِیُّ أَوْ قُتِلَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى‏ أَعْقابِکُمْ فَسُمَّ قَبْلَ الْمَوْتِ. إِنَّهُمَا سَقَتَاهُ فَقُلْنَا إِنَّهُمَا وَ أَبُوهُمَا شَرُّ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ.[۱۶] (آیا می دانید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فوت کرد یا کشته شد؟ خداوند می فرماید: «آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود عقب گرد می کنید؟» پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) قبل از موت مسموم شد(و به شهادت رسید)! آن دو به ایشان سم خوراندند! ما گفتیم: آن دو و پدرانشان بدترین کسانی هستند که خدا خلق کرده است.)

حاکم نیشابوری در کتاب المستدرک علی الصحیحین می گوید:

وَالله لَقَد سُمَّ رَسُولُ اللهِ.[۱۷] (به خدا قسم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مسموم از دنیا رفت.)

سلیم ابن قیس هلالی نقل می کند:

فَقَامَ إِلَیْهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ص وَ هُوَ یَبْکِی فَقَالَ [بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی‏] یَا نَبِیَّ اللَّهِ أَ تُقْتَلُ؟ قَالَ نَعَمْ أَهْلِکُ شَهِیداً بِالسَّم.‏[۱۸] (پس علی بن ابی طالب (علیه السلام) ایستاد و در حالی که گریه می کرد، فرمود: پدر و مادرم فدایت ای پیامبر خدا! آیا کشته می شوی؟! حضرت فرمود: بله، به وسیله سمّ به شهادت می رسم.)

علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار و ابن شهر آشوب در کتاب مناقب از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند که فرمود:

قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه السلام لِأَهْلِ بَیْتِهِ یَا قَوْمِ إِنِّی أَمُوتُ بِالسَّمِّ کَمَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.[۱۹] [۲۰] (امام حسن به اهل بیت خود فرمود: من بوسیله زهر خواهم مرد، همان طور که پیغمبر معظم اسلام صلى اللَّه علیه و آله بوسیله زهر از دنیا رفت(و به شهادت رسید).)

شهادت پیامبر بدست حفصه و عایشه:

اما سؤال اینجاست که شهادت پیامبر بدست چه کسی انجام شده است که دو تن از افرادی که مشکوک به قاتل بودن هستند، حفصه و عائشه می باشند. در اینجا به شواهدی که برای قتل به دست حفصه و عائشه است می پردازیم:

منابع شیعه:

مرحوم علامه مجلسی در کتاب بحارالأنوار از الصراط المستقیم نقل می کند:

أَنَّهُ أَعْلَمَ حَفْصَهَ أَنَّ أَبَاهَا وَ أَبَا بَکْرٍ یَلِیَانِ الْأَمْرَ فَأَفْشَتْ إِلَى عَائِشَهَ فَأَفْشَتْ إِلَى أَبِیهَا فَأَفْشَى إِلَى صَاحِبِهِ فَاجْتَمَعَا عَلَى أَنْ یَسْتَعْجِلَا ذَلِکَ عَلَى أَنْ یَسْقِیَاهُ سَمّا.[۲۱] (پیامبر (صلی الله علیه و آله) حفصه را آگاه کردند که پدرش (عمر) و ابوبکر امارت را بدست می گیرند، حفصه این سرّ را برای عایشه فاش کرد و عایشه هم برای پدرش گفت: و ابوبکر هم به عمر گفت. پس آن دو (ابوبکر و عمر) جمع شدند برای این که این امر زودتر اتفاق بیفتد، پیامبر را مسموم کنند.)

در تفسیر عیاشی و دیگر کتب از امام صادق(علیه السلام)نقل شده است که فرمود:

تَدْرُونَ مَاتَ النَّبِیُّ أَوْ قُتِلَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى‏ أَعْقابِکُمْ.فَسُمَّ قَبْلَ الْمَوْتِ إِنَّهُمَا سَقَتَاهُ فَقُلْنَا إِنَّهُمَا وَ أَبُوهُمَا شَرُّ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ.[۲۲] (آیا می دانید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فوت کرد یا کشته شد؟ خداوند می فرماید: «آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود عقب گرد می کنید؟» پس پیامبر (صلی الله علیه و آله) قبل از موت مسموم شد! آن دو به ایشان سم خوراندند! ما گفتیم: آن دو و پدرانشان بدترین کسانی هستند که خدا خلق کرده است.)

این را هم بخوانید:  بررسی دلیل قرآن دوم عدالت صحابه: کذلک جعلناکم امة وسطا

هر چند که در این روایت کسی به عنوان قاتل مشخص نشده است و تنها دو نفر به عنوان قاتل شمرده شمرده شده اند. اما چون سقتاه مؤنث و تثنیه آمده و پدر هر دو نفرین شده اند ظاهراً آنچه متبادر به ذهن است حفصه و عائشه است.

منابع اهل تسنن:

صحیح بخاری از عائشه نقل می کند:

لَدَدْنَاهُ فِی مَرَضِهِ فَجَعَلَ یُشِیرُ إِلَیْنَا: أَنْ لَا تَلُدُّونِی، فَقُلْنَا: کَرَاهِیَهُ الْمَرِیضِ لِلدَّوَاء. فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ: أَ لَمْ أَنْهَکُمْ أَنْ تَلُدُّونِی؟ قُلْنَا: کَرَاهِیَهَ الْمَرِیضِ لِلدَّوَاءِ. فَقَالَ: لَا یَبْقَى أَحَدٌ فِی الْبَیْتِ إِلَّا لُدَّ، وَ أَنَا أَنْظُرُ، إِلَّا الْعَبَّاسَ فَإِنَّهُ لَمْ یَشْهَدْکُمْ.[۲۳] (به پیامبر در مرضش دوا خوراندیم، پیامبر به ما اشاره کرد که به من دوا نخورانید. گفتیم: به خاطر کراهت مریض از دواست! پس وقتی حالشان افاقه پیدا کرد فرمود: آیا شما را نهی نکردم که به من دوا نخورانید؟ گفتیم: (گمان کردیم سخن شما به خاطر) کراهت دواست.! پس پیامبر فرمود: هر کس در خانه است در برابر چشم من باید دوا بخورد به جز عمویم عباس که در کنار شما حضور نداشت.)

مسند احمد ابن حنبل از عائشه نقل می کند:

لَدَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ فِی مَرَضِهِ، فَأَشَارَ:” أَنْ لَا تَلُدُّونِی” قُلْنَا: کَرَاهِیَهُ الْمَرِیضِ لِلدَّوَاءِ، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ:” أَلَمْ أَنْهَکُمْ أَنْ لَا تَلُدُّونِی؟” قَالَ:” لَا یَبْقَى مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلَّا لُدَّ غَیْرُ الْعَبَّاسِ، فَإِنَّهُ لَمْ یَشْهَدْکُنَّ”.[۲۴] (به پیامبر در مرضش دوا خوراندیم، پس به ما اشاره کرد که به من دوا نخورانید، گفتم: به خاطر کراهت مریض از دواست. وقتی پیامبر حالشان افاقه پیدا کرد فرمود: آیا شما را نهی نکردم که به من دوا نخورانید؟! فرمود: هیچ یک از شما باقی نمی ماند مگر این که دوا بخورد، غیر از عباس چون او شاهد شما زنان نبود.)

تفسیر عیاشی در سبب نزول آیات اول سوره تحریم می نویسد:

أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلیه الله علیه و آله کَانَ فِی بَعْضِ بُیُوتِ نِسَائِهِ. وَ کَانَتْ مَارِیَهُ الْقِبْطِیَّهُ تَکُونُ مَعَهُ تَخْدُمُهُ. وَ کَانَ ذَاتَ یَوْمٍ فِی بَیْت‏ حَفْصَهَ فَذَهَبَتْ حَفْصَهُ فِی حَاجَهٍ لَهَا. فَتَنَاوَلَ رَسُولُ اللَّهِ مَارِیَهَ. فَعَلِمَتْ حَفْصَهُ بِذَلِکَ فَغَضِبَتْ. وَ أَقْبَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا فِی یَوْمِی وَ فِی دَارِی وَ عَلَى فِرَاشِی.

فَاسْتَحْیَا رَسُولُ اللَّهِ مِنْهَا، فَقَالَ کَفَى فَقَدْ حَرَّمْتُ مَارِیَهَ عَلَى نَفْسِی. وَ لَا أَطَؤُهَا بَعْدَ هَذَا أَبَداً. وَ أَنَا أُفْضِی إِلَیْکَ سِرّاً فَإِنْ أَنْتِ أَخْبَرْتِ بِهِ. فَعَلَیْکِ لَعْنَهُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَهِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ

فَقَالَتْ نَعَمْ مَا هُوَ فَقَالَ إِنَّ أَبَا بَکْرٍ یَلِی الْخِلَافَهَ بَعْدِی. ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ أَبُوکِ فَقَالَتْ مَنْ أَخْبَرَکِ بِهَذَا قَالَ اللَّهُ أَخْبَرَنِی. فَأَخْبَرَتْ حَفْصَهُ عَائِشَهَ مِنْ یَوْمِهَا ذَلِکَ. وَ أَخْبَرَتْ عَائِشَهُ أَبَا بَکْرٍ.

فَجَاءَ أَبُو بَکْرٍ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ عَائِشَهَ أَخْبَرَتْنِی عَنْ حَفْصَهَ بِشَیْ‏ءٍ- وَ لَا أَثِقُ بِقَوْلِهَا فَاسْأَلْ أَنْتَ حَفْصَهَ، فَجَاءَ عُمَرُ إِلَى حَفْصَهَ، فَقَالَ لَهَا مَا هَذَا الَّذِی أَخْبَرَتْ عَنْکِ عَائِشَهُ. فَأَنْکَرَتْ ذَلِکَ قَالَتْ مَا قُلْتُ لَهَا مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً، فَقَالَ لَهَا عُمَرُ إِنْ کَانَ هَذَا حَقّاً فَأَخْبِرِینَا حَتَّى نَتَقَدَّمَ فِیهِ، فَقَالَتْ نَعَمْ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ذَلِکَ.

فَاجْتَمَعَ عَلَى أَنْ یَسُمُّوا رَسُولَ اللَّهِ فَنَزَلَ جَبْرَئِیلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِهَذِهِ السُّورَهِ یا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکَ إِلَى قَوْلِهِ تَحِلَّهَ أَیْمانِکُم.‏[۲۵]

(سبب نزول این سوره این بود که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در خانه (اتاق) بعضی از زنانشان بودند و ماریه قبطیه همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود و به ایشان خدمت می کرد. روزی که پیامبر در خانه حفصه بودند، حفصه برای حاجتی بیرون رفت. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ماریه را در آغوش گرفتند.

پس حفصه از این جریان با خبر شد و غضب کرد. خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای رسول خدا! در روزی که نوبت من است و در خانه من و بر روی بستر من.! پس پیامبر از او شرم کرد و فرمود: دست نگه دار (و برای این که او را راضی کند فرمود:) ماریه را بر خود حرام کردم. و بعد از این هرگز با او همبستر نخواهم شد و من رازی را برای تو فاش میکنم که اگر آن را به کسی بگویی لعنت خدا و همه ملائکه و همه مردم بر تو باد.

این را هم بخوانید:  امام رضا(علیه السلام) و جاثلیق

حفصه گفت: قبول می کنم. آن راز چیست؟ حضرت فرمود: همانا بعد از من ابوبکر خلافت را به دست می گیرد و بعد از او پدر توست. حفصه پرسید: چه کسی این را به تو خبر داده است؟ فرمود: خداوند دانا و خبیر به من خبر داده است. پس حفصه در همان روز این خبر را به عایشه داد و عایشه هم این خبر را به ابوبکر داد. و ابوبکر نزد عمر آمد و به او گفت: عایشه از قول حفصه خبری به من داده که اطمینان به قول او ندارم! پس تو از حفصه سؤال کن.

عمر نزد حفصه آمد و به او گفت: این چیست که عایشه از قول تو نقل می کند؟ حفصه منکر شد و گفت: من چیزی به عایشه نگفتم! عمر به او گفت: اگر این خبر صحیح است، به ما بگو تا آن را جلو بیندازیم! حفصه گفت: بله، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چنین فرمود. پس چهار نفری جمع شدند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را مسموم کنند.

پس جبرئیل همراه این سوره بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرود آمد. گفت: ﴿وَأَظهَرهُ اللهُ عَلَیهِ﴾(۳۹)یعنی: خدا برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) آشکار کرد که حفصه سرّ را برای دیگران فاش کرده و آنان اهتمام به قتل پیامبر کردند. ﴿عَرَّفَ بَعضَهُ﴾.یعنی: پیامبر (صلی الله علیه و آله) بعضی از آن چه را که خداوند به او خبر داده بود را به حفصه گفت و فرمود: چرا آن چه را به تو گفته بودم به دیگران خبر دادی؟ ﴿وَ أعرَضَ عَن بَعضٍ﴾ یعنی: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او خبر نداد که می داند آنان اهتمام به کشتن ایشان کرده اند.)

هر چند که این متون از کتب اهل تسنن بوده و راوی آن نیز عائشه است و از نظر سندی فاقد صلاحیت است اما طبق قاعده عقلی، اقرار العقلاء علی انفسهم جائز(اعتراف عاقل بر ضد خود جائز است) و مقبول است.

کلام آخر اینکه بعضی کلمه رحلت را برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) بکار می برند و می گویند رحلت نیز به معنای شهادت است!!

بنده از آنان سؤال می کنم که اگر واقعا رحلت به معنای شهادت است پس چرا تنها برای پیامبر(صلی الله علیه و آله) کلمه رحلت را بکار می بریم و برای دیگر ائمه کلمه شهادت را بکار می بریم؟؟(یه نگاهی به تقویم بیاندازید) این بار منفی دارد.

امیدوارم که این پژوهش برای شما مفید بوده باشد. بزودی فایل این تحقیق قرار خواهد گرفت و کامل تر خواهد شد.

در صورت مفید بودن، این پست را لایک و نظرات خود را از طریق دیدگاه برای ما ارسال نمائید.

منابع:


[۱] فروق اللغویه، ص۹۷

[۲] کتاب العین، ج۵، ص۱۲۷

[۳] فروق اللغویه، ص۹۷

[۴] بصائر الدرجات، ج۱، ص۵۰۳

[۵] بحارالأنوار، ج۱۷، ص۴۰۵

[۶] تاج الموالید، ص۱۰۶

[۷] بحارالأنوار، ج۲۷، ص۲۱۷

[۸] من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۸۵

[۹] إعلام الورى بأعلام الهدى، ج‏۲، ص۱۳۲

[۱۰] مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، ج‏۲، ص۲۰۹

[۱۱] بحار الأنوار، ج‏۲۷، ص۲۰۹

[۱۲] بحار الأنوار، ج‏۵۰، ص۲۳۸

[۱۳] تهذیب الأحکام، ج۶، ص۲

[۱۴] بحارالأنوار، ج۲۲، ص۵۱۴ به نقل از التهذیب

[۱۵] المقنعه، ص۴۵۶

[۱۶] تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۰۰/تفسیر البرهان، ج۱، ص۷۰۰/بحارالأنوار، ج۲۲، ص۵۱۶ و ج۲۸، ص۵۱۶ و ج۳۱، ص۶۴۱

[۱۷] المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۶۱(خودم ندیده ام)

[۱۸] کتاب سلیم ابن قیس الهلالی، ج۲، ص۸۳۸

[۱۹] بحارالأنوار، ج۴۳، ص۳۲۷

[۲۰] مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، ج‏۴، ص۸

[۲۱] بحارالأنوار، ج۲۲، ص۲۴۶

[۲۲] تفسیر عیاشی، ج۱، ص۲۰۰/تفسیر البرهان، ج۱، ص۷۰۰/بحارالأنوار، ج۲۲، ص۵۱۶ و ج۲۸، ص۵۱۶ و ج۳۱، ص۶۴۱

[۲۳] صحیح بخاری، ج۷، ص۱۰۴ و ۱۰۵/همان، ج۹، ص۱۲۸

[۲۴] مسند احمد ابن حنبل، ج۴۰، ص۳۰۸

[۲۵] تفسیر عیاشی، ج۲، ص۳۷۵ و ۳۷۶/بحارالأنوار، ج۲۲، ص۲۳۹

فهرست مطالب

اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در pinterest
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در email
اشتراک گذاری در facebook
Facebook
اشتراک گذاری در twitter
Twitter
اشتراک گذاری در linkedin
LinkedIn
اشتراک گذاری در pinterest
Pinterest
اشتراک گذاری در skype
Skype
اشتراک گذاری در telegram
Telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
WhatsApp
اشتراک گذاری در email
Email

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.